Utopisch denken als vorm van kritisch denken

Wat heeft een boer die een voedselbos aanlegt gemeen met een wetenschapper die een artikel schrijft? Allebei beginnen ze met hetzelfde soort denkwerk: ze stappen even uit de bestaande werkelijkheid om te bedenken hoe het ook zou kunnen zijn. Dat noemen we utopisch denken, en het is minder zweverig dan het klinkt.

Utopisch denken is de ultieme vorm van kritisch denken

De Nederlandse filosoof Martin Plattel schreef het in 1970 al in zijn boek Utopie en kritisch denken: utopisch denken is de ultieme vorm van kritisch denken. Dat klinkt tegenstrijdig — utopie wordt vaak weggezet als naïeve droom, kritiek juist als nuchter en realistisch — maar Plattel draait die tegenstelling om.

Zijn redenering: zolang je binnen de bestaande werkelijkheid blijft denken, kun je die werkelijkheid nooit echt beoordelen. Je hebt geen ander referentiepunt dan wat er al is, en dus geen maatstaf om te zeggen dat het beter kan. Pas als je je losmaakt van het bestaande — als je je een andere, betere wereld durft voor te stellen — ontstaat er een ijkpunt van waaruit je het heden kritisch kunt bekijken. Plattel noemde dit de utopische functie: het vermogen van een verbeeld ideaal om morele druk uit te oefenen op de bestaande orde. Niet als blauwdruk die je moet uitvoeren, maar als kompas dat laat zien waar het beter kan.

Daarmee onderscheidde Plattel zijn utopiebegrip nadrukkelijk van de klassieke utopie à la Thomas More: geen dichtgetimmerd ideaalmodel waar de samenleving zich naar moet voegen, maar — voortbouwend op het werk van de Duitse filosoof Ernst Bloch — een concrete utopie: een reëel haalbaar toekomstbeeld waarvoor ook daadwerkelijk wegen zijn aan te wijzen om het te bereiken.

Van verbeelding naar verhaal

Een toekomstbeeld dat alleen in abstracte begrippen bestaat, overtuigt niemand. ‘Ecosocialisme’ of ‘het einde van het extractieve kapitalisme’ zijn concepten; ze worden pas voorstelbaar — en dus bruikbaar als utopische functie — zodra ze een verhaal krijgen. Storytelling is daarmee niet het versiersel van utopisch denken, maar het gereedschap waarmee het werkt: het maakt een mogelijke toekomst concreet, invoelbaar en deelbaar.

Onderzoek naar narratieve toekomstverbeelding laat zien dat mensen zich toekomstige gebeurtenissen, keuzes en werelden vooral via verhalen eigen maken: een verhaal geeft een toekomst personages, een tijdlijn en emotie, waar een beleidsnota of prognose dat niet doet. Ook onderzoek naar toekomstverkenningen bevestigt dit: storytelling verbindt mensen, maakt complexiteit behapbaar en zet aan tot handelen — precies de stappen die nodig zijn tussen ‘een idee hebben’ en ‘er iets van maken’. En in de literatuurwetenschap wordt al langer onderzocht hoe schrijvers door een toekomst te verzinnen in wezen het heden becommentariëren: elke verbeelde toekomst is óók een uitspraak over wat er nu niet deugt.

Wat dit voor RealTopia betekent

Dat is precies waarom verhalen op deze site zo'n belangrijke plek innemen. Als je vertelt over het voedselbos dat je aanlegt, de coöperatie die je opzet of de wijk die je samen regeneratief inricht, doe je meer dan verslag uitbrengen. Je verbeeldt een stukje van een mogelijke toekomst — en oefent daarmee, in de geest van Plattel, kritiek uit op de extractieve werkelijkheid van nu. Hoe concreter en persoonlijker dat verhaal, hoe scherper die kritische functie werkt: het laat zien dat het anders kán, en wijst tegelijk de weg ernaartoe.

Dus: durf te dromen, vertel het verhaal, en laat het zo ook een kritische spiegel zijn.

Bronnen en verder lezen