Was Amsterdam de bakermat van het koloniaal kapitalisme?

Aspect

Zou je kunnen zeggen dat het kolonialisme, het idee van multinationals en daarmee ook het kapitalisme allemaal hun oorsprong hebben in de 17e eeuw van Amsterdam: de VOC mentaliteit?

Historici en economen zijn het er over het algemeen over eens dat de basis voor de moderne financiële structuren en het bedrijfskapitalisme inderdaad in het 17e-eeuwse Amsterdam werd gelegd. Toch is de nuance belangrijk dat het niet uit het niets is ontstaan; het was de plek waar verschillende historische ontwikkelingen samenkwamen en in een stroomversnelling raakten.

De basis in 17e-eeuws Amsterdam

Eerste multinational en naamloze vennootschap: De Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), opgericht in 1602, geldt als 's werelds eerste naamloze vennootschap en eerste multinational. Voor het eerst kon het publiek aandelen kopen om een onderneming te financieren.
Geboorte van de moderne beurs en financieel systeem: Om in die aandelen te handelen, ontstond de Beurs van Amsterdam. Met de oprichting van de Amsterdamsche Wisselbank (1609) ontstonden moderne concepten zoals giraal geld, obligaties, opties en centrale kredietvoorziening.
Modern handelskapitalisme: Amsterdam fungeerde als de financiële en logistieke spil van de wereldhandel, waarmee het handelskapitalisme (of koopmanskapitalisme) tot volle wasdom kwam.

De relatie met kolonialisme

Kolonialisme bestond al vóór de 17e eeuw (denk aan de Spaanse en Portugese expansie in de 15e en 16e eeuw). Wat de VOC en de WIC (West-Indische Compagnie) echter uniek maakten, was de privatisering van koloniaal geweld:

Een commercieel bedrijf kreeg sovereign rechten van de Staten-Generaal: de macht om oorlog te voeren, verdragen te sluiten, forten te bouwen en gebieden te besturen.
Winstbejag werd direct gekoppeld aan territoriale expansie, gewelddadige monopolies (zoals op de Banda-eilanden) en de uitbuiting of enslavement van lokale bevolkingen.

Nuances op de "oorsprong"

Kapitalisme had meerdere wiegen: Het handelskapitalisme floreerde in Amsterdam, maar het industrieel kapitalisme (fabrieken, loonarbeid op grote schaal) ontstond pas later in het 18e- en 19e-eeuwse Engeland tijdens de Industriële Revolutie. Ook Italiaanse stadstaten zoals Venetië en Genua hadden in de late middeleeuwen al vroege vormen van bankwezen en dubbel boekhouden.
Kolonialisme evolved: De Spanjaarden en Portugezen hanteerden een meer op de kroon en de kerk gericht koloniaal model. De Nederlandse "VOC-mentaliteit" voegde daar het efficiënte, zakelijke en aandeelhoudersgedreven bedrijfsmodel aan toe.

Samengevat

Je kunt met recht stellen dat het institutionele fundament van het bedrijfskapitalisme, de multinational en het zakelijke, aandeelhoudersgedreven kolonialisme hun oorsprong of doorslaggevende doorbraak kenden in het 17e-eeuwse Amsterdam. De VOC-mentaliteit combineerde financiële innovatie en handelsgeest op unieke wijze met gewelddadige handelsmonopolies en koloniale overheersing.

Bekijk The birth of Capitalism: How Amsterdam changed the world voor een documentair perspectief op hoe de Amsterdamsche beurs en financiële innovaties van de VOC de grondslag legden voor het moderne wereldwijde kapitalisme.